İçinde bulunduğumuz günlerde TÜBİTAK’ta (Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu) ve TÜBİTAK’la ilgili çok sert tartışmalar yaşanıyor. Konumuz, kurumun dergisinin son sayısında, Charles Darwin’in anısına yayınlanacak olan bir “evrim dosyası”’nın “sansürlenmesi” ve derginin genel yayın yönetmeninin görevden alınması dolayısıyla kamuoyunun hareketlenmesi ve “bilime müdahale edildiği” anlamına gelen bu tavra yönelik eleştiriler, suçlamalar, ithamlar, vesaire…

Hâlihazırdaki durumu eleştiren kimselerin en önemli argümanı, bilimin siyasi iktidar tarafından yönlendirilmeye çalışıldığı ve bu şekilde “bilimsel gerçeklerin” örtülerek “menfur amaçların gerçekleştirilmesini sağlayacak” bir sözüm ona bilim ortamının yaratılmak istendiği… Bu eleştiriyi dillendirenler, derginin daha önceki sayılarında yer alan ve adı üstünde “teori” olan evrimi bilimsel bir aksiyommuş gibi yansıtan ve “yaratılış safsatasını” bilimsel bir şekilde “çürüten” “bilimsel makaleleri” hatırlamadıklarından olsa gerek, derginin, son sayısına kadar nesnel bir bilimsellik perspektifi çerçevesinde ilim âlemine hizmet ettiğini zannediyorlar. Eğer sorun buysa, TÜBİTAK’ın internet sitesinden yapılan “önümüzdeki bir sayının tamamını 2009 yılının Darwin yılı olması münasebetiyle evrimin teorisyenine ayıracakları” açıklaması ile rahatlamış olmalıdırlar. Çünkü açıklamadan “devrim dosyasının yayınlanmamış olmasının sansür olmadığının, yalnızca meselenin ciddiyeti bağlamında yetersiz olduğunun düşünüldüğü” anlaşılıyor.

Girişimin bir sansür olup olmadığı, siyasi iktidarın bilimsel kurumlara “sızma” ve kendi amaçları için bu kurumlara yön verme pratiklerinden biri olup olmadığı ya da evrimin bilimsel olup olmadığı konusu bu yazının mevzusu değildir. Benim dikkat çekmek istediğim bir başka açı var: X kişinin yönetimi altında olan bir kurumun –herhangi bir kurum olabilir bu; bilimsel, soysal ya da siyasal- Y kişinin yönetimine geçtikten sonra “değişmesinden,” farklılaşmasından söz ediyorum.

Bir “amaca binaen” inşa edilen bir kurumun, yönetsel mekanizmalarında gerçekleşen bir değişiklik, söz konusu kurumu başka bir şeye çeviriyorsa, burada bir sorun aranması gerektiğini düşünüyorum. Bu tür bir kurumun doğası gereği mekanik olması, yani değer yargılarından soyutlanmış olması gerekir. Aksi halde amacında farklılaşmalar olması kaçınılmazdır.

TÜBİTAK’ın eski ya da yeni yönetim mekanizmasının herhangi bir değere yönelik çalışmalar içinde olduğundan söz etmiyorum. Sözünü ettiğim şey; eğer bugün sözü edilen kurumumuzun ideolojik bir duruşa büründüğünden yakınıyorsak, bu sorunu hâlihazırda mevcut olan yönetimden bağımsız olarak düşünmeliyiz. Çünkü –eğer varsa- sorun yapısal bir sorundur ve “atanmış” yöneticilerin duruşlarından ziyade, kurumun yapısallığından kaynaklanmaktadır. Bir kurumun “kurucu unsurları” yönetimlere bağlı olarak şekillenebiliyorsa, o unsurlar “kurucu unsur” olamazlar. Olsa olsa türetilmiş unsurlar olabilirler, kurumun “kaypak zemininde mevcut olan zaaflardan” türetilen, yönetici özne tarafından belirlenen ve “değişken” olması muhtemel olan hastalıklı öğeler…

Yazının başlığında sözü edilen tehlike budur! Ve bu tehlikenin tespit edilmesi, tanımlanması, teşhis ve tedavi edilmesi, en kötü ihtimalle yeni ve nesnel kurucu unsurlar geliştirilerek kurumun yeniden inşa edilmesi gerekir. Aksi halde bilimsel araştırma kurumlarının ideoloji üretmesi, siyasallaşması, siyasal olanın alanı haline gelmesi ve sonuçta amacından sapmış olan etkisiz, hatta zararlı bir kurum haline gelmesi kaçınılmaz bir sonuç olarak ortaya çıkar ki, eminim, hiç birimiz bu tür bir mekanizmaya sahip olmaktan gurur duymayız. Değil mi?