David Harvey’in ünlü sözü şu: “Kapitalizm, sorunlarını çözmez; başka yerlere aktarır.” Harvey’in mesleği ne? Marksist coğrafyacılık ya da ekonomik coğrafyacılık. Peki nedir bu ekonomik coğrafyacılık? Mackinnon ve Cumbers’ın yazdığı ‘Ekonomik Coğrafyaya Giriş: Küreselleşme, Eşitsiz Gelişim ve Yer’ adlı kitap, bu sorunun yanıtından daha fazlasını veriyor. Kitapta, ekonomik coğrafyacılıktaki 4 yaklaşım şöyle sunuluyor:

 

Geleneksel Ekonomik Coğrafyacılık

 

Bu yaklaşım, empirisizmden, klasik Alman coğrafyasından, insanbilimden ve biyolojiden esinleniyor. Geleneksel bakış, ekonomiyi bölgelerin doğal kaynaklarıyla ve kültürleriyle bütünleşik olarak görüyor. Bu yaklaşımın coğrafi yönelimi, küresel alsatçılık ilişkileri içinde ticari coğrafyanın ve bölgesel coğrafyadaki eşsiz yerlerin vurgulanması biçimindeyken; coğrafi odağını, sömürge toprakları, ayrıksı bölgeler, çoğunlukla Avrupa ve Kuzey Amerika ve sıklıkla coğrafi olarak uçta olan yerler oluşturuyor. Geleneksel bakışın temel araştırma konuları, doğal çevrenin üretime ve alsatçılığa etkisi ve ayrıksı bölge ekonomilerinin belirlenmesi iken; araştırma yöntemleri, doğrudan gözlem ve alan araştırmasından oluşuyor.

 

Uzamsal Çözümleme Yaklaşımı

 

Bu yaklaşım, olguculuktan ve yeni klasik iktisattan esinleniyor ve ekonomiyi bireysel oyuncuların ussal seçimlerince yönetilir biçimde kavramsallaştırıyor. Coğrafi yönelimi, geniş uzamsal yapılanma biçimleri iken; coğrafi odağını, Kuzey Amerika’daki, İngiltere’deki ve Almanya’daki kentsel bölgeler oluşturuyor. Temel araştırma konuları, sanayi için yer seçimi, kentsel yerleşme düzenleri, teknolojilerin uzamsal dağılımı ve toprak kullanımı örüntüleri iken; araştırma yöntemleri, anket sonuçlarına dayalı sayısal çözümleme ve ikincil verilerden oluşuyor.

 

Politik Ekonomi Yaklaşımı

 

Bu yaklaşım, diyalektik materyalizm, Marksist iktisat, toplumbilim ve tarihten esinleniyor. Politik ekonomik bakış, ekonomiyi toplumsal üretim ilişkileri içerisinde, kâr hırsı ve yarışmacılık ile yönlendirilir biçimde kavramsallaştırıyor. Bu yaklaşımın coğrafi yönelimi, geniş kapitalist gelişme süreçleri ve bu genişlemenin kurbanı olan yerler iken; coğrafi odağını Avrupa ve Kuzey Amerika’daki sanayi kentleri, ‘gelişmekte olan’ ülkelerdeki kentler ve bölgeler ve özellikle Güney Amerika oluşturuyor. Politik ekonomi yaklaşımının temel araştırma konuları, kentleşme süreci, ‘gelişmiş’ ülkelerdeki sanayinin yeniden yapılandırılması, küresel adaletsizlik ve ‘azgelişmişlik’ iken; araştırma yöntemleri, ikincil verilerin Marksçı açıdan yeniden yorumlanmasından ve görüşmelerden oluşuyor. David Harvey, bu yaklaşımın en büyük kuramcılarından.  

 

 

Kurumsal/Kültürel Yaklaşım

 

Postmodernizm, kurumsalcılık, kültür çalışmaları, kurumsal iktisat ve ekonomik toplumbilim gibi bakışlardan esinlenen bu yaklaşım, toplumsal bağlamın önemi üstüne ve kayıtdışı ilişkilerin ekonomik davranışları belirlediği biçimindeki görüş üstüne kuruluyor. Coğrafi yönelimi, küreselleşme bağlamında tekil olarak her bir yer iken; coğrafi odağını, ‘gelişmiş’ ülkelerdeki ‘kalkınma’ bölgeleri, küresel finans merkezleri ve temel tüketim bölgeleri oluşturuyor. Araştırma konuları, ekonomik ‘gelişme’nin toplumsal ve kurumsal temelleri, tüketim, iş kimlikleri, finans hizmetleri ve şirket kültürleri iken; araştırma yöntemleri, görüşmeler, odak grupları, metin çözümlemesi, etnografi ve katılımcı gözlemden oluşuyor.

 

***

 

Kitap, çeşitli ülke ve bölgelerden anmaya değer örneklerle dolu. Kitabın toplam 13 bölümünden göze çarpan noktalar şöyle:

 

1) “Ekonomik Coğrafyaya Giriş”

 

Bu bölümde, 19. yüzyıldan bu yana hızlanan ulaşım ve toplu taşıma ile küreselleşme ilişkisi ele alınıyor. Bundan sonra, ‘muz bölüşümü’ adıyla basit fakat vurucu bir kavramdan söz ediliyor. Buna göre, sofraya gelen muzun satışından gelen kazancın 1/30’unu tarım işçisi; 1/6’sını toprak sahibi; 1/7.5’unu gemici; 1/10’unu toptancı; 1/7.5’unu olgunlaştırıcı ve gerisini (13/30) son satıcı alıyor. Daha sonra, haritalarla, dünyadaki gelir farkları ve Çin’deki yatırım eşitsizliği (yatırımın çoğu, kıyı bölgelerde) gözler önüne seriliyor ve Çin ile Afrika karşılaştırılıyor. Ek olarak, haritalarla, İngiltere’de, finans ve iş hizmetlerinde çalışanların oranı ve İtalya’daki sanayi dağılımı veriliyor ve Karl Polanyi tanıtılıyor.

 

2) “Ticari Coğrafyadan Kültüre Dönüş”

 

Bu bölümde, yazının başında andığımız 4 yaklaşım, ayrıntılı olarak incelendikten sonra, bir haritayla, sömürgecilik döneminde Asya’da ekonomik uzmanlaşma (örneğin, Güneydoğu Asya’nın Fransa için pirinç; Hindistan’ın ise, İngiltere için pamuk üretmesi) ele alınırken; bir yandan, olguculuk, materyalist diyalektik ve postmodernizm gibi temel kavramlara giriş yapılıyor. Bu bölümde, kitabın yazarları, Fordizm ve post-fordizm tartışmasına girdikten sonra, politik ekonomi yaklaşımının, gerekli güncellemelerle birlikte, açıklama gücü en yüksek olan yaklaşım olduğunu belirtiyorlar. Bölümde verilen örneklerden biri, Noel tüketiciliği.

 

3) “Kapitalist Ekonomiye Biçim Verenler: Ana Oyuncular ve Süreçler”

 

Bu bölümde, sermaye düzeninin döngüleri ve dolaşımı inceleniyor; ve sanayi tabanlı ekonomik yapıdan hizmet tabanlı yapıya geçiş süreci ve yeni küresel işbölümü ele alınıyor. Adam Smith ve Ford tanıtıldıktan sonra, tüketim toplumu ve tüketimdeki değişim değerlendiriliyor. Bölüm, devletin 9 ekonomik rolünü özetleyen (örneğin mülkiyet haklarının korunması) oldukça kapsamlı ve aydınlatıcı bir çizelge ile kapanıyor.

 

4) “Üretim ve Tüketim Uzamları”

 

Bölüm, sanayi devrimi ve kapitalizmin coğrafi genişlemesi ile açılıyor. ABD’nin demiryollarının hizmet ettiği bölgelerin tarihsel olarak büyümesi ve 19. yüzyılda posta ve telgraf ağı ele alınıyor; ve yine 19. yüzyılda, İngiltere’deki ve Avrupa’daki sanayi bölgeleri, haritalarla gösteriliyor. Daha sonra, ABD’deki ve Sovyetler Birliği’ndeki üretim bölgelerini gösteren haritalar sunuluyor. İngiltere’nin kuzeyi ve güneyi arasındaki ekonomik farklar incelendikten sonra, Silikon Vadisi değerlendiriliyor. Bu biçimde, küresel üretim irdelendikten sonra; kısaca, küresel tüketime giriliyor. Bunun için verilen örneklerden biri, Koka-Kola.

 

5) “Küreselleşmenin Eşitsiz Coğrafyaları”

 

Bu bölümde, ekonomik küreselleşmeye 3 ana bakış (hiper-küreselleşmeciler, kuşkucular ve dönüşümselciler), ayrıntılarıyla inceleniyor. Bu bölüm, bu üç ana bakışı sunma noktasında oldukça başarılı. Daha sonra, coğrafi bölgelere göre dışasatım, dıştanalım, Toplam Yerel Üretim, küresel para işlemleri, küresel ticaret, yabancı yatırım vb. gibi veriler sunuluyor; ve İMF, Dünya Bankası ve Dünya Ticaret Örgütü gibi küresel sermaye kuruluşları tanıtılıyor. Daha sonra, AB ve NAFTA gibi çeşitli bölgesel işbirliği örgütlenmeleri inceleniyor. Dünya yetersiz beslenme haritası ve gelir kaybı yaşayan ülkeler haritası gibi, küresel düzeni anlamakta oldukça önemli olan haritalar sunuluyor. Bölümde, Arjantin’deki finans bunalımına (1999-2002) ve küresel gelir eşitsizliklerine yer verildikten sonra, küreselleşme karşıtı hareketler tanıtılıyor.

 

6) “Devlet ve Ekonomi”

 

Bu bölümde, küreselleşmeyle birlikte devlet yapısında gerçekleşen dönüşümler inceleniyor; Keynes’gil devlet modeli ve Asya’da geçerli olan kalkınmacı devlet modeli sunuluyor; ve elbette 1980’lerle birlikte yaygınlaşan neo-liberal modele giriliyor. Örnek olarak incelenen ülkeler, Singapur, Çin ve Galler.

 

7) “Çokuluslu Şirketlerin Değişen Coğrafyaları”

 

Bu bölümde, yatırım hareketleri, şirketlerin uluslararasılaşması süreci ve küresel şirketlerdeki yabancı payı gibi olgular inceleniyor; ve ABD, Almanya ve Japonya kökenli çokuluslu şirketler karşılaştırılıyor.

 

8) “Yeni Hizmet Ekonomisinin Coğrafyaları”

 

Bölüm, G7 ülkelerinde hizmet kesiminin ekonomi içindeki oranıyla açılıyor; dışasatım ve dıştanalım verilerine yer veriliyor; muhasebe ve finans kesimleri özel olarak inceleniyor. Daha sonra, ‘dünya kentleri’ kavramı tartışılıyor ve Londra’daki finans kesimi ağırlığı, örnek olarak veriliyor. İncelenen diğer kesimler, e-şirketler, kültür endüstrisi ve dışkaynak kullanımı (outsourcing).

 

 

 

 

9) “İşin ve Çalışmanın Dönüşümü”

 

Bölüm, emek tutarları açısından ülkeler arasındaki farklar (örneğin, en ucuz işgücü, Bangladeş’te iken; en pahalı işgücü, Norveç’te) ile açılıyor; ve ABD haritasında işsizlik dağılımına yer veriliyor. 20. yüzyıl boyunca sendika yoğunluğu verileri sunuluyor ve kısaca, sendikal hareketin sorunları tartışılıyor. Son olarak, çağrı merkezleri ve esnek üretim kavramı inceleniyor.

 

10) “Bilgi Tabanlı Bir Ekonomiye Doğru”

 

Bölüm, bilgi yatırımlarının Toplam Yerel Üretim’deki payı ile açılıyor. Ülke olarak İskoçya, ürün olarak Apple iPod inceleniyor. İncelenen diğer bir konu, sermayenin toplaşması. Bunun için, İngiltere haritasında verilen dağılım örneği yanında, Hollywood da ele alınıyor.

 

11) “Kalkınma Coğrafyaları”

 

Bu bölümde, değişik kalkınma modelleri masaya yatırılıyor ve Birleşmiş Milletler Kalkınma İzlencesi’nin verilerine yer veriliyor. Bölümde, 4 kalkınma/gelişim kuramı (modernleşme kuramı, yapısallık ve bağımlılık kuramı, neoliberalizm kuramı ve tabandan gelen dalga kuramı), ayrıntılarıyla inceleniyor; ve Gana ve Malezya’daki kalkınma karşılaştırılıyor. Bu bölümün konuğu olan toplumsal hareketler arasında, Brezilya’daki topraksız köylü hareketi de (MST) var.

 

12) “Turizm, Kültür ve Ekonomik Gelişim”

 

Bu bölümde, turizm türleri, kültürel miras turizmi ve turizm gelirlerindeki eşitsiz dağılımlar inceleniyor. Bu bölümde ele alınan örnekler, Avustralya’dan, Portekiz’den ve Güney Afrika’dan geliyor.

 

13) Sonuç

 

Bu çok kısa bölümde, 12 bölümün özeti sunuluyor.

 

Bu kitap, kapitalizmi daha yakından tanımak isteyenler için olmazsa olmaz bir kitap. Şiddetle önerilir.

 

 

Kitabın Künyesi

 

Mackinnon, D. & Cumbers, A. (2007). An introduction to economic geography: Globalization, uneven development and place. Harlow, England et al: Pearson Prentice Hall.

 

 

 

 

Ağsayfası: http://ulas.teori.org    

Facebook Grubu: Ulas Basar Gezgin Okurları: http://www.facebook.com/groups/214939625258670/

Facebook/Yüzdefteri: http://www.facebook.com/gezginulas

Facebook/Yüzdefteri Yazar Sayfası: http://www.facebook.com/pages/Ulas-Basar-Gezgin/195934110481685

Twitter: http://twitter.com/#!/gezginulas  

E-posta: ulas@teori.org; ulasbasar@gmail.com

Gezgin Kaynakça (Tüm Yapıtları): http://www.scribd.com/doc/70192554